زمانی که 787 زانو می زند

در نگاه نخست، تصاویر منتشرشده از فرودگاه فرانکفورت شاید تنها یک هواپیمای آسیب‌دیده را نشان دهند؛ یک فروند بوئینگ  787-9  (Dreamliner) که دماغه آن روی زمین قرار گرفته و ارابه فرود جلو دیگر توان تحمل وزن هواپیما را ندارد. اما برای مهندسان تعمیر و نگهداری، متخصصان ایمنی و خلبانان، این تصاویر چیزی فراتر از یک حادثه زمینی هستند. هر سانتی‌متر از وضعیت قرارگیری هواپیما، هر زاویه از درهای محفظه ارابه فرود و هر جزئیات ظاهراً ساده می‌تواند سرنخی از اتفاقی باشد که در پشت صحنه رخ داده است.

حادثه زمانی رخ داد که هواپیما در گیت فرودگاه فرانکفورت پارک شده و برای پرواز بین‌قاره‌ای به لس‌آنجلس آماده می‌شد. نبود مسافر در کابین باعث شد «حادثه» (Incident) به یک «فاجعه» (Accident) عملیاتی تبدیل نشود، اما همین اتفاق می‌تواند میلیون‌ها دلار خسارت مستقیم و غیرمستقیم برای شرکت هواپیمایی به همراه داشته باشد. آنچه باعث شده این رویداد توجه گسترده متخصصان صنعت را به خود جلب کند، نه صرفاً فرو ریختن ارابه فرود جلو، بلکه شرایطی است که این فرو ریختن در آن رخ داده است.

در طراحی بویئنگ 787، ارابه فرود جلو تنها یک مجموعه مکانیکی برای تحمل وزن هواپیما نیست. این سامانه بخشی از شبکه پیچیده‌ای از تجهیزات هیدرولیکی، حسگرها، سامانه‌های کنترلی و مکانیزم‌های قفل‌کننده است که باید در تمام شرایط عملیاتی عملکردی قابل اعتماد داشته باشند. زمانی که ارابه فرود در وضعیت باز قرار می‌گیرد، مکانیزم به اصطلاح «Down-Lock» آن را در موقعیتی پایدار قفل می‌کند. فلسفه طراحی به گونه‌ای است که حتی در صورت از دست رفتن فشار هیدرولیک نیز ارابه فرود نباید به سادگی جمع شود.

به همین دلیل است که بسیاری از متخصصان از همان ساعات نخست به تصاویر منتشرشده با دقت نگاه کردند. یکی از نکاتی که به سرعت مورد توجه قرار گرفت، وضعیت درهای محفظه «چرخ دماغه» (Nose Gear) بود. در یک شکست سازه‌ای کلاسیک به طور معمول انتظار می‌رود پایه ارابه فرود دچار شکست شده یا یکی از اجزای اصلی آن فرو بریزد، اما مشاهده وضعیت درهای محفظه باعث شد برخی تحلیلگران این پرسش را مطرح کنند که آیا مکانیزم جمع شدن ارابه فرود به نوعی درگیر حادثه بوده است؟

اگر این فرضیه صحیح باشد، دامنه تحقیقات از یک خرابی مکانیکی ساده بسیار فراتر خواهد رفت. در چنین شرایطی باید بررسی شود که آیا هواپیما در حال انجام تست‌های تعمیراتی بوده است؟ آیا یکی از سامانه‌های مرتبط با «جمع کردن چرخ ها» (Gear Retraction) فعال شده است؟ آیا پین‌های ایمنی مورد نیاز نصب شده بودند؟ و مهم‌تر از همه، آیا زنجیره‌ای از خطاهای انسانی و فنی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؟

تاریخ هوانوردی نمونه‌های مشابهی را در حافظه خود ثبت کرده است. یکی از مشهورترین آن‌ها حادثه بوئینگ 787 خطوط هوایی «بریتیش ایرویز» در سال 2021 بود. در آن پرونده نیز هواپیما روی زمین قرار داشت و در نهایت ارابه فرود جلو جمع شد. بررسی‌های بعدی نشان داد که مجموعه‌ای از خطاهای رویه‌ای و عدم رعایت کامل الزامات ایمنی نقش مهمی در وقوع حادثه داشته‌اند. به همین دلیل بسیاری از متخصصان امروز با احتیاط به شباهت‌های میان دو حادثه نگاه می‌کنند.

اما اگر عامل حادثه شرکت هواپیمایی «لوفت‌هانزا» نقص فنی باشد، ماجرا ابعاد کاملاً متفاوتی پیدا می‌کند. در این حالت باید عملکرد مکانیزم «Down-Lock»، مجموعه جک ها یا به اصطلاح «Actuators» ارابه فرود، سیستم‌های هیدرولیک و حتی نرم‌افزارهای نظارتی هواپیما مورد ارزیابی قرار گیرند. هرگونه نقص طراحی یا ضعف پنهان در یکی از این بخش‌ها می‌تواند پیامدهایی برای کل ناوگان جهانی 787 داشته باشد.

فارغ از علت اصلی، خسارت وارده به هواپیما احتمالاً بسیار فراتر از آن چیزی است که در تصاویر دیده می‌شود. زمانی که دماغه هواپیما روی زمین می‌نشیند، نیروهای غیرطبیعی به بخش جلویی بدنه منتقل می‌شوند. این بارها می‌توانند به اتصالات سازه‌ای، محفظه تجهیزات الکترونیکی، فریم‌های بدنه، نقاط اتصال ارابه فرود و حتی برخی کابل‌کشی‌های حساس آسیب وارد کنند. در نتیجه بازگشت هواپیما به سرویس عملیاتی فرآیندی زمان‌بر و پرهزینه خواهد بود.

از منظر مدیریت ایمنی نیز این حادثه یک یادآوری مهم محسوب می‌شود. در ذهن بسیاری از افراد، خطرات هوانوردی با پرواز گره خورده‌اند؛ در حالی که بخش قابل توجهی از رخدادهای مهم صنعت روی زمین اتفاق می‌افتند. آشیانه‌ها، رمپ‌ها، گیت‌ها و مراکز تعمیر و نگهداری محیط‌هایی هستند که در آن‌ها صدها فرآیند هم‌زمان اجرا می‌شود و کوچک‌ترین انحراف از رویه‌ها می‌تواند به خسارت‌های قابل توجهی منجر شود.

شاید مهم‌ترین درس این حادثه آن باشد که در هوانوردی مدرن، ایمنی تنها محصول فناوری نیست. حتی پیشرفته‌ترین هواپیمای مسافربری جهان نیز همچنان به چک‌لیست‌ها، رویه‌های استاندارد، نظارت انسانی و فرهنگ سازمانی وابسته است. فناوری می‌تواند احتمال خطا را کاهش دهد، اما نمی‌تواند جایگزین انضباط عملیاتی شود.

تا زمان انتشار گزارش رسمی، پاسخ بسیاری از پرسش‌ها نامشخص باقی خواهد ماند. آیا یک نقص فنی در قلب سامانه ارابه فرود وجود داشته است؟ آیا یک فرآیند تعمیراتی به درستی اجرا نشده؟ یا آنکه مجموعه‌ای از عوامل کوچک در کنار هم قرار گرفته‌اند تا این تصویر غیرمعمول از یک دریم‌لاینر زانو زده در قلب اروپا شکل بگیرد؟

هرچه پاسخ نهایی باشد، این حادثه بار دیگر نشان می‌دهد که در هوانوردی، حتی زمانی که هواپیما روی زمین ایستاده است، داستان ایمنی هرگز متوقف نمی‌شود.